Από Μορφωτικό Ινστιτούτο περίπτερο διπλωματικού τουρισμού;

«Δεκαπέντε μέρες μετά από τις εξαντλητικές συζητήσεις που έγιναν στις αρμόδιες επιτροπές της Βουλής, για το Ινστιτούτο Βυζαντινών και μεταβυζαντινών σπουδών της Βενετίας, όπου και υπήρξε πληθώρα βελτιωτικών προτάσεων από τους προσκεκλημένους Φορείς, οι οποίοι στην συντριπτική πλειοψηφία τους ήταν αντίθετοι στο Νομοσχέδιο, αυτό έρχεται στην Ολομέλεια έχοντας αγνοήσει παντελώς τις σχετικές προτάσεις και εμμένοντας στο αρχικό πνεύμα του Σχεδίου Νόμου: Δηλαδή, την συστηματική προσπάθεια του Υπουργείου Εξωτερικών να αλλάξει το νομικό πλαίσιο λειτουργίας του Ινστιτούτου, όπου με το πρόσχημα της οργανωτικής αναμόρφωσης και κάνοντας κατάχρηση του όρου «εξωστρέφεια», επιχειρεί να υποβαθμίσει τον μορφωτικό του χαρακτήρα και να το καταστήσει ένα απλό κέντρο πολιτισμικής διπλωματίας. Ένα θέρετρο, δηλαδή, διακοπών, για στελέχη του ΥΠΕΞ, κάτι που επανειλημμένως είπαν και στελέχη των αρμόδιων φορέων κατά την διάρκεια των συζητήσεων στις Επιτροπές».

Αυτό επισήμανε στην ομιλία του ο βουλευτής Β΄ Αθηνών Γρηγόρης Ψαριανός, ως Ειδικός Αγορητής από το ΠΟΤΑΜΙ, στην Ολομέλεια της Βουλής, τονίζοντας ότι:
«Το Ινστιτούτο είναι πρωτευόντως εργαλείο πολιτισμού και παιδείας και τριτευόντως διπλωματικό εργαλείο. Φαίνεται ωστόσο, από το Νομοσχέδιο, ότι γίνεται ένα δώρο από το Υπουργείο Παιδείας στο Υπουργείο Εξωτερικών, για να ασκεί πολιτιστική διπλωματία. Από την ανάγνωση των βασικών στοιχείων του Νομοσχεδίου, προκύπτει πως είναι κάπως σαν ένα …περίπτερο διπλωματικού τουρισμού!
Γιατί δεν δέχεστε αυτά που όλοι οι φορείς ζήτησαν; Γιατί αποκεφαλίζετε τον κυρίαρχο ρόλο της Ακαδημίας Αθηνών; Δεν έχει δοθεί απάντηση σ’ αυτά. Είναι κάτι μυστικό; Είναι κάτι που δεν πρέπει να ξέρουμε; Υπάρχει κάποιος λόγος;
Όλα τα στοιχεία που έχουμε επισημάνει και που θα μπορούσατε να αλλάξετε, δεν τα αλλάξατε. Πρέπει να διασφαλιστεί απολύτως η επιστημονική και ερευνητική μορφή του Ινστιτούτου και να αποτελούν τον μοναδικό σκοπό του για να μην υπάρξει πρόβλημα και στην διακρατική συμφωνία με την Ιταλία και στους όρους δωρεάς της περιουσίας της ελληνικής κοινότητας. Οι άλλες δραστηριότητες που αναφέρονται, πρέπει να εγγράφονται και να εντάσσονται στην βασική ερευνητική και επιστημονική αποστολή του».

ολόκληρο το κείμενο της ομιλίας έχει ως εξής:
«Οι εξαντλητικές συζητήσεις που έγιναν στην Επιτροπή έγιναν πριν από δύο εβδομάδες γεμάτες. Είχαμε τουλάχιστον δεκαπέντε ημέρες για να ενσωματώσουμε σε αυτό το νομοσχέδιο βελτιώσεις που πρότειναν και ζήτησαν όλοι, οι εννιά στους δέκα, από τους φορείς που ακούσαμε.
Με έκπληξη άκουσα έναν προλαλήσαντα, που είπε ότι το νομοσχέδιο κινείται ακριβώς στην κατεύθυνση που ζήτησαν και οι εκπρόσωποι των φορέων και έμεινα άναυδος, γιατί μάλλον εγώ ήμουν αλλού. Κάποιος ή κάποιοι σε αυτή τη συζήτηση ήταν αλλού.
Όλοι οι εκπρόσωποι των φορέων που ακούσαμε στην Επιτροπή ήταν αντίθετοι στο νομοσχέδιο. Είπαν ότι πρέπει να γίνουν αλλαγές, ότι πρέπει να γίνουν βελτιώσεις.
Ξέρουμε ότι το Ινστιτούτο της Βενετίας δεν ήταν και στην καλύτερη φάση του. Πέρασε πάρα πολλά προβλήματα. Έχει διάφορες εκκρεμότητες πολλών ειδών και όλα αυτά έπρεπε να διευθετηθούν, δεδομένου ότι το Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας είναι ίσως το μοναδικό, ή αν όχι το μοναδικό, το κορυφαίο ερευνητικό εκπαιδευτικό ίδρυμα για μεταπτυχιακές σπουδές που διαθέτει η Ελλάδα στο εξωτερικό. Αυτό το νομοσχέδιο -το είπαμε και στην Επιτροπή- έπρεπε να δώσει λύσεις, έπρεπε να δώσει κατευθύνσεις, έχοντας κύριο άξονα το Υπουργείο Παιδείας και θέματα παιδείας και πολιτισμού. Είναι πρωτευόντως το Ινστιτούτο της Βενετίας εργαλείο πολιτισμού και παιδείας και τριτευόντως διπλωματικό εργαλείο.
Φαίνεται, λοιπόν, από το νομοσχέδιο ότι γίνεται ένα «δώρο» από το Υπουργείο Παιδείας στο Υπουργείο Εξωτερικών, για να ασκεί πολιτιστική διπλωματία; Είναι σαν ένα περίπτερο διπλωματικού τουρισμού, όπως προκύπτει από την ανάγνωση των βασικών στοιχείων αυτού του νομοσχεδίου;
Θα μπορούσε να λειτουργήσει και ως διπλωματικό εργαλείο –ξαναλέω- τριτευόντως. Το πρώτο είναι ο πολιτισμός και η παιδεία. Και στη Βενετία, η περιουσία του και η παράδοσή του και η ιστορία του και τα πάντα.
Από την ίδρυσή του με διακρατική συμφωνία το 1951 σκοπός του Ινστιτούτου ήταν η έρευνα και η παραγωγή μελετών πάνω στη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο, με κύριο αντικείμενο την ιστορία των ελληνικών περιοχών που βρίσκονταν κάτω από λατινική κυριαρχία.
Το πλούσιο αρχειακό υλικό προς μελέτη και έρευνα είναι κυρίως ιταλικά και βενετσιάνικα αρχεία, ανάμεσα σ’ αυτά το ιστορικό για το σημερινό Ηράκλειο Κρήτης, για τον Χάνδακα και πολλά άλλα.
Το Ινστιτούτο χορηγεί φιλοξενία σε Έλληνες και ξένους ερευνητές των οποίων οι εργασίες εντάσσονται στα επιστημονικά ενδιαφέροντα του Ιδρύματος. Μέχρι σήμερα έχει δεχθεί πάνω από διακόσιους υποτρόφους. Εποπτεύεται κυρίως από τα Υπουργεία Παιδείας και Εξωτερικών.
Το Υπουργείο Εξωτερικών, με μεθοδευμένες κινήσεις, προσπαθεί συστηματικά, χωρίς επιτυχία μέχρι σήμερα, να αλλάξει το νομικό πλαίσιο λειτουργίας του Ινστιτούτου και με το πρόσχημα της οργανωτικής αναμόρφωσης και επικαλούμενο λειτουργικά προβλήματα υπαρκτά και κάνοντας κατάχρηση του όρου «εξωστρέφεια», τον οποίο διαβάζουμε και ακούμε συνεχώς, να υποβαθμίσει τον ερευνητικό χαρακτήρα του Ιδρύματος, με στόχο να το καταστήσει στην ουσία ένα απλό κέντρο πολιτισμικής διπλωματίας, ένα «θέρετρο», «περίπτερο» διακοπών για στελέχη του ΥΠΕΞ.
Αυτά τα είπαν και άνθρωποι των φορέων μέσα στην Επιτροπή, ανάμεσά τους και ο Άγγελος Δεληβορριάς, ο ακαδημαϊκός.
Κι εδώ να πω ότι η Ακαδημία δεν είναι ένα αραχνιασμένο ίδρυμα που ήταν πριν από τριάντα και σαράντα και πενήντα χρόνια ή πριν από ογδόντα χρόνια. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός πλέον, έχει δυνατούς ανθρώπους, φυσιογνωμίες, διανοούμενους. Ο ρόλος της Ακαδημίας εξαφανίζεται. Αποκεφαλίζεται η Ακαδημία από τον πρωτεύοντα ρόλο που θα έπρεπε να έχει –και είχε- στο Ίδρυμα της Βενετίας και δεν έχουμε πάρει απάντηση στο γιατί γίνεται αυτό. Γιατί αποκεφαλίζεται η Ακαδημία;
Κάνατε κάποιες νομοτεχνικές βελτιώσεις σε αυτό το δεκαπενθήμερο, σε θετική κατεύθυνση, 7%, 12%, 13%, ας μην δούμε ποσοστά επιτυχίας στη θετική κατεύθυνση. Να πούμε γιατί δεν δέχεστε αυτά που όλη η Αντιπολίτευση και όλοι οι φορείς ζήτησαν. Γιατί αποκεφαλίζετε τον κυρίαρχο ρόλο της Ακαδημίας; Πρώτα απ’ όλα, δεν έχει δοθεί απάντηση σε αυτό. Είναι κάτι μυστικό; Είναι κάτι που δεν πρέπει να ξέρουμε; Είναι κάτι που ενοχλεί;
Είναι η τρίτη φορά που επιχειρείται αυτή η αλλαγή, αυτή η μετατροπή ενός πολιτιστικού ιδρύματος παιδείας σε «εργαλείο διπλωματικό», η δεύτερη από την παρούσα Κυβέρνηση. Και στις δύο προηγούμενες υπήρξε αντίδραση και από τους επιστημονικούς φορείς και από τους ερευνητές και η αναδίπλωση ήταν απόλυτη.
Την πρώτη φορά η προσπάθεια ήταν το 2010, Υπουργός Παιδείας τότε ήταν η Άννα Διαμαντοπούλου. Η δεύτερη αποτυχημένη και πάλι προσπάθεια ήταν το 2016 από αυτή την Κυβέρνηση των ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ. Εγώ προτιμάω να τους λέω ΣΥΡΙΝΑΝΕΞΕΛ. Υπουργός Παιδείας την περίοδο εκείνη ήταν ο Νίκος Φίλης. Τον Μάιο του 2016, το Υπουργείο Εξωτερικών, εμβόλιμα, μέσα σε ένα νομοσχέδιο που αφορούσε ειδικά ζητήματα ενός οργανισμού του, του Κέντρου Ανάλυσης και Σχεδιασμού, «Μεταφορά οικοσκευών και συνταξιοδοτικά θέματα του προσωπικού του», είχε βάλει και το ζήτημα του Ελληνικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών.
Το Ποτάμι τότε αντέδρασε άμεσα, καταθέτοντας ερώτηση προς τους αρμόδιους Υπουργούς, με την οποία τους ζητούσαμε να αποτραπεί το σχέδιο του Υπουργείου Εξωτερικών να αλλοιώσει και ουσιαστικά να καταργήσει το Ινστιτούτο, μετατρέποντάς το σε ένα στέκι του εκάστοτε γραφείου ή των στελεχών του Υπουργείο Εξωτερικών.
Ενώ οι προηγούμενοι Υπουργοί Πολιτισμού και Παιδείας είχαν αντιδράσει, ο σημερινός Υπουργός Παιδείας δεν δείχνει την ίδια ανησυχία και το ξαναλέω παρόντος του ιδίου.
Λόγω της διακρατικής συμφωνίας του 1948, δεν μπορεί να αφαιρεθεί η ερευνητική και εκπαιδευτική αποστολή του Ινστιτούτου. Γι’ αυτό, επιχειρείται η αλλοίωση του σκοπού του, με την κατάργηση της σύνδεσής του με την Ακαδημία Αθηνών και τη μετατροπή και τον δήθεν εμπλουτισμό των σκοπών του. Με όλες τις νομοτεχνικές βελτιώσεις, που υποτίθεται ότι έχουν γίνει, αυτά τα βασικά σημεία αλλαγής, μετατροπής και μετάλλαξης του σκοπού παραμένουν.
Σε αυτό το νομοσχέδιο, με όλες αυτές τις απόπειρες που λέμε, η λέξη «εξωστρέφεια» φοριέται και ακούγεται πολύ και το ξανακούσαμε. Η Υπουργός Πολιτισμού, η οποία ακολουθεί τη γραμμή του Υπουργείου Εξωτερικών, σε πρόσφατη επίσκεψη στη Βενετία για τη Μπιενάλε, συζήτησε τη δυνατότητα να εμπλουτίσει τις συνεργασίες του με διάθεση «εξωστρέφειας», πέρα από το ερευνητικό του έργο. Στην απάντηση του Υπουργείου Εξωτερικών στην ερώτηση του Ποταμιού της 8ης Ιουνίου 2016, η «εξωστρέφεια» επαναλαμβάνεται πάρα πολλές φορές για να τονίσει τη σημασία της αναδιαμόρφωσης του Ινστιτούτου.
Το Ινστιτούτο Βενετίας δεν πρέπει να πάψει να επιτελεί την καταστατική αποστολή του, καθώς στο δωρητήριο της ελληνικής κοινότητας της Βενετίας το 1953, με το οποίο δωρίζεται η ακίνητη περιουσία της στο Ινστιτούτο, υπάρχει ρητός όρος: «Στην περίπτωση που το Ινστιτούτο πάψει να λειτουργεί ή αλλάξει ο σκοπός του, η περιουσία περιέρχεται απευθείας στον δωροδότη, δηλαδή στην ελληνική κοινότητα της Βενετίας, η οποία είναι νομικό πρόσωπο ιταλικού δικαίου και δεν περιέρχεται στο ελληνικό κράτος».
Τι ίσχυε έως τώρα; Υποδεικνυόταν για τη θέση Διευθυντή του Ινστιτούτου πρόσωπο το οποίο είχε την έγκριση της Ακαδημίας Αθηνών. Σήμερα αντικαθίσταται ο Διευθυντής με Πρόεδρο και επιχειρείται –είναι καταγεγραμμένο, το λέω για τέταρτη φορά- να μην έχει κανένα λόγο η Ακαδημία. Παρά το ότι προβλέπεται ανοιχτή δημόσια πρόσκληση ενδιαφέροντος, ο Πρόεδρος θα διορίζεται ουσιαστικά από το Υπουργείο Εξωτερικών, το οποίο θα έχει τον βασικό έλεγχο –εάν όχι τον απόλυτο- του Ινστιτούτου Βενετίας, καθώς θα έχει απόλυτη πλειοψηφία και τον έλεγχο της Επιτροπής.
Όλα τα στοιχεία που έχουμε πει και που μπορούσατε να αλλάξετε, δεν τα αλλάξατε.
Έχετε αποκεφαλίσει –ξαναλέω- την Ακαδημία χωρίς να μας πείτε γιατί. Δεν καταλαβαίνουμε εμείς το γιατί. Υπάρχει κάποιος λόγος; Πρέπει να διασφαλιστεί απολύτως τώρα –εν κατακλείδι να πω- η επιστημονική και ερευνητική μορφή του Ινστιτούτου. Πρέπει να είναι η μόνη αποστολή του για να μην υπάρξει πρόβλημα με τη διακρατική συμφωνία με την Ιταλία και τους όρους δωρεάς της περιουσίας της ελληνικής κοινότητας.
Οι άλλες δραστηριότητες που αναφέρονται, όπως εκπαιδευτικά προγράμματα, ψηφιοποίηση κ.λπ., πρέπει να εγγράφονται και να εντάσσονται στη βασική επιστημονική ερευνητική αποστολή του. Ο Πρόεδρος θα είναι στην ουσία επιστημονικός διευθυντής. Δεν μπορεί να εκλέγεται από το ΥΠΕΞ με αδιαφανείς διαδικασίες.
Το παρόν νομοσχέδιο βγάζει εντελώς έξω την Ακαδημία, η οποία διασφάλιζε σε μεγάλο βαθμό την αμεροληψία και τη διαφάνεια και το επιστημονικό κύρος του διευθυντή, του πρώην. Η Ακαδημία Αθηνών δεν είναι πλέον η εικόνα πλέον μιας αρτηριοσκληρωτικής ακαδημαϊκής ελίτ, ένα αραχνιασμένο ίδρυμα. Αλλά είναι η Ακαδημία του Διαμαντούρου, του Παπαδήμου, του Δεληβορριά, του Νανόπουλου, του Βαλτινού και πολλών άλλων ζωντανών διανοούμενων και ανθρώπων.
Με ποιο σχήμα ή σύστημα την αντικαθιστά το νομοσχέδιο; Το νομοσχέδιο μιλάει για διορισμό οιασδήποτε βαθμίδας καθηγητού συναφούς αντικειμένου, όπως -ας πούμε- θεολόγοι του Αριστοτελείου πανεπιστημίου. Κατά συνέπεια, ή πρέπει να αποκατασταθεί ο ρόλος της Ακαδημίας ή ως εναλλακτική πρόταση η επιλογή του Προέδρου μετά από ανοιχτή διεθνή προκήρυξη να περνάει από την αρμόδια Επιτροπή της Βουλής. Δεν μπορεί να γίνεται με διαδικασίες αδιαφανείς, με διαδικασίες διοικητικής ρουτίνας των Υπουργείων, με όλες τις γνωστές παθογένειες.
Ζητάμε να αναφερθούν με λεπτομέρεια όλες οι έως τώρα δυσλειτουργίες του Ινστιτούτου. Πρέπει να μιλήσουμε γι’ αυτές και να τις διορθώσουμε, να αλλάξουμε την πορεία του και την κατεύθυνσή του, αλλά όχι έτσι.
Πώς τεκμηριώνεται και με ποιον συγκεκριμένο τρόπο επιλύονται αυτές οι έως τώρα δυσλειτουργίες; Τι ενέργειες γίνονται συγκεκριμένα για τη βελτίωσή του; Όλο αυτόν τον καιρό που μιλάμε, ποιοι έχουν τοποθετηθεί στο Ινστιτούτο από αυτήν την Κυβέρνηση και με ποια προσόντα; Πόσο ασφαλές είναι σήμερα το Ινστιτούτο και ποια είναι η φύλαξη που εξασφαλίζεται από την ελληνική πολιτεία; Τι γίνεται με την αξιοποίηση της περιουσίας; Όχι μόνο υπάρχει κίνδυνος να χαθεί, αλλά και εάν υπάρχει περιουσία, πρέπει κάπως να αξιοποιείται, κάτι να γίνεται με αυτήν, κάπως να προβάλλεται η εικόνα αυτής της χώρας, που περνά αυτή τη δύσκολη φάση.
Αυτά είχαμε να πούμε και στο τέλος θα ήθελα να ζητήσω μαζί με αυτές τις νομοτεχνικές βελτιώσεις επί τα βελτίω -αυτού του 10%- να το προχωρήσετε λίγο, να βάλετε σε αυτήν την πενταμελή επιτροπή που προτείνετε και έναν εκπρόσωπο της Ακαδημίας. Δεν είναι κακό. Εκτός εάν κάποιους τους ενοχλεί για κάποιους λόγους που δεν μας έχετε πει.
Και ο βασικός σκοπός του Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας είναι κυρίως πολιτισμού και παιδείας και τριτευόντως διπλωματικό εργαλείο για το Υπουργείο Εξωτερικών.»